Người viết và AI: Mối quan hệ... khó ở nhưng không dứt được
|
Bấy lâu nay, tôi có một thói quen rất “văn chương”: cứ đọc bài nào lướt qua vài dòng mà thấy mùi AI phảng phất là tôi lướt luôn. Không cần tranh luận, không cần tiếc nuối, giống như gặp một món ăn nhìn đẹp nhưng thấy hơi công nghiệp thì thôi, để dành bụng cho món khác. Nói vậy không có nghĩa tôi anti-AI cực đoan. Tôi vẫn dùng AI đều đặn, nhất là khi viết mấy bài cần nhiều thông tin, số liệu, tổng hợp đủ thứ trên đời. Tức là mối quan hệ của tôi với AI khá giống kiểu: Không thể yêu, nhưng cũng không thể không gặp nhau. Tôi cũng hiểu, trong nhiều trường hợp, việc dùng AI hay không chẳng quan trọng. Miễn là bài viết vẫn là tiếng nói của người viết, chứ không phải tiếng nói của một con bot đang cố tỏ ra biết tuốt. Nhưng vấn đề là, AI giống như nghe một người kể chuyện mà cứ lặp lại cùng một nhịp, cùng một kiểu câu, đến mức bạn có thể đoán được câu tiếp theo trước cả khi họ nghĩ ra. Tôi không chịu nổi văn AI vì nó có một tài năng đặc biệt: nói dài hơn mức cần thiết, phức tạp hơn mức cần thiết, và đôi khi vô nghĩa hơn mức cho phép. Có những câu đọc xong, tôi phải tự hỏi: “Ủa, mình vừa đọc cái gì vậy?” - một trải nghiệm rất triết học nhưng không hề dễ chịu. Rồi cái giọng “bách khoa toàn thư” của nó nữa. Lúc nào cũng điềm đạm, khách quan, biết tuốt. Bạn hỏi gì nó cũng trả lời được. Nhưng vấn đề là: nó trả lời cái gì cũng theo lối giống nhau. Hôm nay nó phân tích một vấn đề rất sâu sắc, ngày mai nó cũng chính nó - với cùng sự sâu sắc ấy - quay sang phản biện lại chính nó. Đọc xong, bạn không biết nên tin ai: nó của hôm qua, hay nó của hôm nay. Nhưng thứ khiến tôi “khó ở” nhất không phải là AI, mà là con người dùng AI. Người ta dùng nó viết bài, ký tên mình. Người khác đọc, trầm trồ khen hay. Rồi lại có người phản biện... cũng bằng AI, cũng ký tên mình. Cả một vòng tuần hoàn khép kín: AI viết - người ký - AI khen - người gật. Rất hiệu quả, rất tiết kiệm thời gian, chỉ thiếu mỗi... con người. Ngay cả trong những lĩnh vực vốn cần cá tính như viết văn, làm thơ, phê bình nghệ thuật, cũng bắt đầu có dấu hiệu “nhờ AI hộ”. Tức là thay vì đau đầu nghĩ câu chữ, người ta đau đầu với sáng tạo mới: sáng tạo cách ra lệnh. Nhưng điều khiến tôi không chịu nổi nhất vẫn là: văn AI không có “văn người”. Nó có thể tổng hợp cả thế giới, nhưng không có một góc nhìn cụ thể. Nó có thể mô phỏng cảm xúc, nhưng không có trải nghiệm. Nó có thể viết rất “cảm động”, nhưng đọc xong bạn không cảm thấy gì - giống như xem một bộ phim mà diễn viên diễn rất đạt, nhưng bạn biết họ đang diễn. Trong nghệ thuật, cái quan trọng đôi khi không phải là cái được tạo ra, mà là cách nó được nghĩ ra. Một chiếc bồn tiểu cũng có thể thành tác phẩm, một lon súp cũng có thể thành biểu tượng, một bản nhạc không có âm thanh vẫn có thể khiến người ta suy ngẫm - miễn là phía sau đó là một ý niệm rất con người. Còn AI, với tất cả sự thông minh của nó, lại thiếu đúng thứ đó: một cái “tôi” thật sự. Năm ngoái, tôi làm giám khảo cho một cuộc thi cảm thụ văn học. Quy định ghi rõ: không dùng AI. Và kết quả là... hơn 95% bài thi có dấu vết AI. Tôi không biết nên buồn hay nên bật cười, cuối cùng tôi đành phải trừ điểm những bài quá “tròn trịa, mượt mà, không tì vết” như... nước đổ lá khoai, vì không có con người nào như vậy cả. Tóm lại, vấn đề không phải là AI, vấn đề là chúng ta có còn muốn làm người trong lúc sử dụng nó hay không. Ghi chú: Bài này không phải do AI viết đâu, còn nếu bạn thấy giống AI thì có thể là do tôi... đặt lệnh cho nó hơi nhiều, hehe! Hải Thanh - Tĩnh Gia |
